Zamachowiec był Ukraińcem. Był żołnierzem. Atak zorganizował rząd. NASK zgłosiła ponad 2000 kont, a jedna z fałszywych narracji miała 200 mln wyświetleń.
Żadna z powyższych historii nie została potwierdzona. Mimo to w ciągu kilkunastu godzin mogły zobaczyć je miliony ludzi.
Ministerstwo Cyfryzacji ujawniło skalę dezinformacji rozpowszechnianej po zamachu w Krakowie. NASK zgłosiła platformom społecznościowym ponad 2000 kont, a zasięg jednej z fałszywych narracji mógł sięgnąć nawet 200 mln wyświetleń.
Fałszywe informacje pojawiły się niemal natychmiast
Pierwsze niesprawdzone wiadomości zaczęły krążyć jeszcze wtedy, gdy służby zabezpieczały miejsce ataku, a informacje o liczbie poszkodowanych i przebiegu wydarzeń dopiero napływały.
Tę niepewność szybko wykorzystali autorzy sensacyjnych wpisów. Część mogła powstać spontanicznie – w wyniku pomyłek, pochopnych ocen zdjęć i bezrefleksyjnego udostępniania cudzych relacji. Inne nosiły znamiona celowej manipulacji: otrzymywały polityczny kontekst, wskazywały rzekomych winnych i miały wywoływać gniew wobec określonych grup.
Ministerstwo Cyfryzacji i Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK przeszły w nadzwyczajny tryb działania. Uruchomiono współpracę z Centrum Antyterrorystycznym ABW, określaną przez resort jako „War Room”. Zidentyfikowane materiały zaczęto przekazywać platformom społecznościowym za pomocą szybkich kanałów zgłoszeniowych.
Ponad 2000 kont trafiło do moderacji
NASK zgłosiła platformom ponad 2000 kont rozpowszechniających fałszywe narracje o zamachu. Wśród nich znalazły się boty – profile publikujące i powielające treści w sposób zautomatyzowany.
Wpisy ukazywały się nie tylko po polsku. Resort odnotował materiały w językach angielskim, francuskim i niderlandzkim. Kilkadziesiąt kont publikowało po rosyjsku albo zawierało cyrylicę bądź odwołania do Federacji Rosyjskiej.
To ważny sygnał dla służb, ale jeszcze nie dowód na kierowaną z Moskwy operację. Konto wykorzystujące rosyjski język może należeć do zwykłego użytkownika, prowokatora albo osoby podszywającej się pod Rosjanina. Ustalenie rzeczywistego operatora wymaga danych technicznych, analizy powiązań oraz współpracy z platformami.
„Zamach przygotował rząd”. Rekordowy zasięg kłamstwa
Największą popularność zdobyła teoria, według której zamach miał zostać zaplanowany przez polskie władze przy udziale Unii Europejskiej. Ministerstwo oszacowało potencjalny łączny zasięg związanych z nią publikacji nawet na 200 mln wyświetleń.
Nie oznacza to 200 mln osób ani tylu świadomych odbiorców. Do wyniku mogą być wliczane wielokrotne wyświetlenia, automatyczne odtworzenia oraz kontakt jednego użytkownika z wieloma kopiami tej samej historii. Liczba pokazuje jednak, jak daleko może dotrzeć fałszywy przekaz.
Inna wersja przypisywała rządowi przygotowanie ataku w celu odwołania Marszu Niepodległości. W szczytowym momencie treści te miały uzyskać około 5,6 mln wyświetleń.
Dezinformacja próbowała więc nie tylko wyjaśniać tragedię bez dowodów. Miała nadać jej polityczny sens i przekonać odbiorców, że oficjalne informacje są częścią spisku.
Najpierw żołnierz, później Ukrainiec
Jedna z najwcześniejszych fałszywych informacji głosiła, że napastnik był żołnierzem. Spekulację wywołało jego umundurowanie. Zanim pojawiło się oficjalne dementi, narracja miała zgromadzić blisko 18 mln wyświetleń.
Kolejna historia przypisywała sprawcy ukraińskie pochodzenie. Zaczęła wygasać po potwierdzeniu, że napastnik jest Polakiem. Nie zakończyło to jednak manipulacji. Wkrótce powstała jej zmieniona wersja, według której mężczyzna miał wcześniej walczyć jako najemnik po stronie ukraińskiej armii.
Nie przedstawiono wiarygodnych dowodów na poparcie tej tezy. Jej konstrukcja pokazuje jednak typowy mechanizm dezinformacji: gdy fakty obalają pierwotny przekaz, historia zostaje przerobiona tak, aby nadal pasowała do wywołującej emocje tezy.
Podobnie było z pogłoską o drugim napastniku na dachu kościoła Mariackiego. Gdy kolejne komunikaty służb nie potwierdziły jego istnienia, zainteresowanie tą historią zaczęło spadać.
Po dementi pojawili się „statyści”
W niedzielę 8 listopada zaczęto rozpowszechniać twierdzenia, że zamach został zainscenizowany, a ofiary i świadkowie byli statystami. Narracja miała mniejsze zasięgi, ale pojawiła się dokładnie wtedy, gdy wcześniejsze historie traciły popularność.
Tak działa adaptacyjna dezinformacja: nie opiera się na jednej niezmiennej wersji wydarzeń. Jej autorzy obserwują oficjalne komunikaty, reakcje odbiorców i słabnięcie wcześniejszych przekazów. Następnie proponują nową opowieść, która ma ponownie wzbudzić strach albo oburzenie.
Największą falę fałszywych publikacji odnotowano około godz. 18 w sobotę, zaledwie kilka godzin po zamachu. W niedzielę około godz. 8 nastąpił drugi wzrost aktywności, ale nowe treści nie zdobywały już porównywalnej popularności.
Sztuczna inteligencja poprawiała rzeczywistość
Osobnym problemem były fotografie zmodyfikowane przy użyciu narzędzi opartych na sztucznej inteligencji. Obrazy wyostrzano i uzupełniano, a następnie przedstawiano jako dokładniejsze wersje zdjęć z miejsca ataku.
Program nie „odkrywa” jednak szczegółów, których aparat nie zarejestrował. Może je wygenerować na podstawie statystycznego przewidywania. W rezultacie na zdjęciu pojawiają się twarze, przedmioty albo napisy, których nie było w rzeczywistości.
Udostępniane bez wyjaśnienia takie obrazy mogą zostać potraktowane jako dokumentacja zdarzenia, a nawet jako dowód na obecność konkretnej osoby.
Gawkowski: chcą podsycać nienawiść
Minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski poinformował o nadzwyczajnym spotkaniu kierownictwa resortu z zespołem analizującym dezinformację. Zapewnił, że fałszywe przekazy są zgłaszane, a służby pracują nad ich wygaszaniem.
Według wicepremiera cel kampanii był jasny: wywoływanie strachu, podsycanie nienawiści, antagonizowanie Polaków oraz osłabianie zaufania do państwa i jego instytucji. Ostrzegł również, że rozpowszechnianie niesprawdzonych materiałów może napędzać boty oraz zagraniczne operacje informacyjne.
Kilka godzin wystarczyło
Przypadek Krakowa pokazuje, że walka o interpretację tragicznego wydarzenia rozpoczyna się jeszcze przed zakończeniem działań ratowniczych. Fałszywa informacja nie musi być szczególnie wiarygodna. Wystarczy, że pojawi się szybko, odpowiada na społeczne lęki i wskazuje łatwego do rozpoznania winnego.
Dementi dociera później. Jest zwykle mniej emocjonalne, nie zawiera sensacyjnych zdjęć i rzadziej wywołuje lawinę udostępnień.
Dlatego najważniejsza zasada pozostaje prosta: jeśli anonimowy wpis natychmiast wyjaśnia motyw sprawcy, wskazuje politycznych organizatorów albo ujawnia informacje, których nie znają jeszcze służby, prawdopodobnie nie jest sensacyjnym odkryciem. Znacznie częściej jest częścią chaosu, na którym ktoś próbuje zyskać zasięg, pieniądze albo polityczny wpływ.
Jak zgłosić podejrzaną informację?
Ministerstwo Cyfryzacji apeluje, żeby nie udostępniać materiałów, których źródła nie można zweryfikować. Szczególną ostrożność powinny wzbudzać anonimowe wpisy wywołujące silne emocje, sensacyjne nagrania bez wskazanego autora oraz zdjęcia, na których mogą występować ślady modyfikacji.
Podejrzane treści można przekazać ekspertom za pośrednictwem formularza Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK. Zgłoszenie powinno zawierać odnośnik do materiału i krótkie wyjaśnienie, dlaczego budzi on wątpliwości.
Napisz komentarz
Komentarze